Sosyal medya platformlarında yeniden gündeme gelen ve tüketicilerin kendi imkânlarıyla üreterek tükettikleri elektrik enerjisi üzerindeki vergi yükümlülüğü tartışmaları, yargı organlarının geçmişte verdiği emsal kararları yeniden tartışmaya açtı.
Özellikle sanayi kuruluşları ve kendi enerjisini üreten aboneleri yakından ilgilendiren hukuki süreç, bir çelik üreticisinin kendi ihtiyaçları doğrultusunda elde ettiği kok kömürü, kok gazı ve elektriği işletmesinde kullanmasıyla başladı. İlgili belediyenin, 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu’na dayanarak firmadan Elektrik ve Havagazı Tüketim Vergisi (EHTV) talep etmesi üzerine konu yargıya taşındı.
Yerel vergi mahkemelerinden ve Danıştay’dan olumsuz sonuç alan şirket, mülkiyet hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulundu. Anayasa Mahkemesi, yaptığı değerlendirmede vergilendirme yoluyla mülkiyet hakkına müdahale edilebilmesi için bu işlemin belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir bir kanuni temelinin bulunması gerektiğini belirtti.
AYM kararında şu hukuki tespitlere yer verildi:
Matrah Belirsizliği: 2464 sayılı Kanun uyarınca verginin hesaplanabilmesi için bir “satış bedeli” (matrah) bulunmalıdır. Ancak kendi ürettiği enerjiyi şebekeye vermeden tüketen mükelleflerde bir alım-satım ilişkisi ve dolayısıyla belirlenebilir bir satış bedeli yoktur.
Sorumlu Kişi Eksikliği: Mevcut yasada verginin tahsili tedarikçi ve dağıtıcı kuruluşlar (vergi sorumlusu) üzerinden yürütülmektedir. Öz tüketim modelinde bu tür bir aracı kurum bulunmamaktadır.
Anayasal İhlal: Verginin temel unsurlarının yasada açıkça çerçevelenmemiş olması, idari ve yargısal takdire dayalı keyfi uygulamalara kapı aralamaktadır. Bu durum, Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkını ve 73. maddesindeki vergilerin kanuniliği ilkesini ihlal etmektedir.
Yüksek Mahkeme, 2018’de, vergi matrahı ile tahsilat yönteminin kanunla net bir şekilde düzenlenmemiş olmasından dolayı mülkiyet hakkının ihlal edildiğine hükmetti.
Danıştay da daha önceki benzer davalarda aynı çizgiyi korudu. Danıştay 9. Dairesi, 2021 ve 2022 tarihinde verdiği benzer kararlarda, belediyelerin kendi ürettiği elektriği kullananlardan maliyet bedeli üzerinden vergi alma girişimlerini hukuka aykırı bularak bu tahakkukları iptal etti. Yargı, yasal düzenlemede açık bir hüküm olmadığı sürece idarenin kendi yorumuyla kıyas yolu vergi toplayamayacağını tescillemiş oldu.
Kendi elektriğini üretenlerin (özellikle lisanssız güneş enerjisi santralleri – GES sahipleri) EHTV ödemeyecek olması, tamamen mali yükümlülüklerden muaf oldukları anlamına gelmiyor. Üreticilerin yasal çerçevede ödemek zorunda olduğu diğer bedeller ise şunlardır:
Bağlantı ve Sistem Kullanım Bedeli: Şebekeye elektrik verilmese dahi, mevcut sisteme bağlı kalınması nedeniyle ilgili mevzuat çerçevesinde belirlenen sistem kullanım harçları ödenir.
Hazine Taşınmazı Kullanım Bedeli: Üretim tesisinin Hazine arazisi üzerine kurulması durumunda irtifak hakkı veya kullanma izni bedeli ödenmektedir. Ancak bu faaliyetlerden Hazinece ek bir hasılat payı talep edilmez.
Yetkililer ve hukukçular, vergi niteliğinde olmayan bu ödemelerin idari hizmet ve kamu malı kullanımı karşılığında alınan yasal harçlar olduğunu ve AYM’nin iptal gerekçeleriyle bir çelişki oluşturmadığını belirtiyor.
